kunstbus

(advertentie)
Er staan 3 artikelen in onze webwinkel Kunstbus


Grote glazen jaren vijftig/zestig plafonnière

Grote gele met groene en zwarte fantasie-motieven versierde jaren vijftig/zestig plafonnière met drie lichtpunten.
Prijs: € 65

Dit artikel is 06-12-2008 voor het laatst bewerkt.

Saxofoon

De Saxofoon



Altsaxofoon

Een door de Belgische klarinettist, fluitist en instrumentmaker Adolphe Sax (1814-1894) in de jaren achttienveertig ontworpen metalen met een enkel riet aangeblazen blaasinstrument die er op 28 juni 1846 in Frankrijk een patent op verwierf.

Houten blaasinstrument?
De saxofoon, die beschouwd wordt als het bas-instrument van de familie der hobo's en dus zoals alle riet-blaasinstrumenten tot de houten blaasinstrumenten wordt gerekend, heeft een zich parabolisch (conisch) verwijderde — ze worden naar het uiteinde toe breder - vaak S-vormige koperen klankbuis voorzien een op de hobo gelijkend systeem van kleppen en gaten en een gebogen beker. De saxofoon wordt altijd direct met kleppen of via een hefboommechanisme bediend. Als materiaal gebruikt men een licht soort messing dat bij het aansluitstuk vernikkeld, verzilverd of verchroomd is.

Ontwikkeling
De saxofoon werd in 1840 ontwikkeld door de Belgische instrumentmaker Adolphe Sax (1814-1894), naar wie het instrument ook is vernoemd, en die er op 28 juni 1846 in Frankrijk een patent op verwierf.
Adolphe Sax heeft verbeteringen aan de meeste koperinstrumenten gemaakt, alsmede aan verscheidene houtblaasinstrumenten: de basklarinet zoals we die vandaag de dag kennen is een ontwerp van Adolphe Sax bijvoorbeeld. Sax wilde een instrument maken dat de souplesse van de strijkers had maar ook de dynamische mogelijkheden van het koper (luid) en de klankmogelijkheden van het hout. Sax wilde een instrument dat alle goede eigenschappen van de klassieke orkestinstrumenten in zich zou herbergen. De eerste saxofoon was een bassaxofoon, de rest van de familie volgde later. Omdat een bas makkelijker te bouwen is als we het hebben over verhoudingen en controle van de buis/stemming e.d. maakte hij die eerst. In de loop van de jaren die er op volgden bouwde hij de rest van de familie (composities met saxofoons erin volgden al snel).
Een bekende misvatting over de uitvinding van de saxofoon is dat Sax een praktische oplossing wilde vinden voor de baspartij in militaire orkesten. Dit klopt echter niet. Sax was een kunstenaar met een duidelijk klankbeeld in zijn hoofd, toepassingen volgden later.


Men onderscheidt meerdere soorten:
. Soprillo in Bes (Si-b), recht
Een soprillo of piccolosaxofoon is een recent door Benedikt Eppelsheim ontworpen octaaf-sopraansaxofoon. De soprillo is momenteel de kleinste saxofoon in de wereld met een grootte van 30 cm. Hij klinkt nog een octaaf hoger dan de sopraninosaxofoon en is gestemd in Bes (Si-b). De Engelse saxofonist Nigel Wood is de eerste soprillo-speler in het Verenigd Koninkrijk.
Omdat het instrument zo extreem klein is, is het heel moeilijk te bespelen. Omdat een heel goede embouchure nodig is, is het voor professionele saxofonisten nodig om maanden op het instrument te oefenen, voordat de hoogste noten goed gespeeld kunnen worden.
De soprillo gaat van de lage Bes, zoals de meeste saxofoons, tot een hoge Es, waar de meeste saxofoons tot een hoge Fis reiken. De noten vanaf de hoge G hebben echter een andere vingerzetting als gewone saxofoons. Door de kleine afmetingen zit de aansturing van de octaafklep tegen het mondstuk.

. Sopraninosaxofoon in Es (Mi-b), meestal recht

. Sopraansaxofoon in Bes (Si-b), meestal recht
Een sopraansaxofoon of sopraansax is één van de kleinste (en hoogste) leden van de saxofoonfamilie. De soprillo en de sopraninosaxofoon zijn kleiner terwijl de altsax één maat groter is. Een sopraansax is doorgaans recht, in tegenstelling tot de alt en lagere leden van de saxofoonfamilie. Maar de Sopraansax komt ook in een gebogen vorm voor (vorm van een altsax). Deze vorm is niet zo heel erg zeldzaam, verschillende merken maken dit soort vormen maar er is wel een andere wel zeldzame vorm: namelijk de saxello (een gebogen hals met een naar voren staande beker).
De sopraansax staat doorgaans gestemd in bes en blaast zoals alle saxofoons over in het octaaf waardoor het spelen van een toonladder vergelijkbaar is met op een blokfluit.
Qua mensuur is de sopraansaxofoon te vergelijken met een klarinet. Beide zijn enkelrietinstrumenten. Het grote verschil in klankkleur wordt voornamelijk veroorzaakt door de verschillende boring; een sopraansaxofoon heeft een conische boring terwijl een klarinet een cilindrische boring heeft. Een klarinet blaast over in het duodeciem.
Een ander verschil met een klarinet is dat men bij de klarinet zelf de toongaten met de vingers dicht moet houden, terwijl men op een sopraansax daarvoor geconstrueerde kleppen bedient; de toongaten bij een saxofoon zijn - zeker in de buurt van de beker - veel groter dan bij een klarinet.
Een aan de sopraansax zeer verwant instrument is de (houten) taragot.
Enkele bekende en invloedrijke sopraansaxofonisten zijn Sidney Bechet en Steve Lacy.

. Altsaxofoon in Es (Mi-b) en C (Do, Ut, "C-melody"), S-vormig
Een altsaxofoon of altsax is de meest voorkomende uitvoering van de saxofoon. Het instrument staat gestemd in de toonsoort Es hoewel ook uitvoeringen in C voorkomen. De altsax is goed te herkennen aan de rechte hals (bovenste stuk waarop het mondstuk bevestigd wordt), die boven de body (de rest van het instrument tot aan de beker) abrupt naar beneden knikt. De hals van de eveneens veel gebruikte en grotere tenorsaxofoon is daarentegen welvend.
De altsaxofoon wordt veel gebruikt bij jazz en funk. Vanwege de kleinere omvang in vergelijking met de tenor, klinkt de alt hoger en 'jubelender', wat de alt tot een soleerinstrument bij uitstek maakt - bijzonder geschikt voor het snelle werk (luister bijvoorbeeld naar Charlie Parker) en het maken van 'muzikale statements' (zie ook Maceo Parker, de meest gesamplede muzikant ter wereld, geen familie van Charlie Parker).
Een echte altsax-klassieker is Take Five met Paul Desmond op de alt in The Dave Brubeck Quartet. Voor Nederlanders is Candy Dulfer ongetwijfeld de meest bekende altsaxsofonist(e).
In de klassieke muziek wordt de altsax maar een enkele keer gebruikt, zoals in de Bolero van Ravel. De altsax wordt beduidend meer gebruikt in het fanfareorkest en het harmonieorkest, maar is vooral vast onderdeel van de big band.

. Tenorsaxofoon in Bes (Si-b), S-vormig
De tenorsaxofoon of tenorsax is na de altsaxofoon de meest voorkomende saxofoon. Het instrument is meestal in Bes gestemd, een enkele keer in C, en heeft een S-vorm met een zwanenhals.
De tenorsax heeft een rijke klank en wordt in harmonieorkesten, fanfareorkesten en big bands gebruikt. Het is een belangrijk instrument in de jazz. En heeft een bereik van Bes klein tot G3.

. Baritonsaxofoon in Es (Mi-b), S-vormig, met extra rondingen
De Baritonsaxofoon of baritonsax is een wat minder gebruikelijke saxofoon dan de tenor- of altsax. Het instrument is doorgaans in Es gestemd, en heeft vaak als extra noot een zogenaamde 'lage-A' waar de overige saxofoons een bereik tot een 'lage-Bes' hebben.
De baritonsax heeft een lage en warme klankkleur, en wordt een enkele keer in een harmonieorkest gebruikt. Een saxofoonkwartet heeft de baritonsax als laagste instrument in hun midden. De bariton is ook erg bekend geworden door het populaire gebruik in vele Motownliedjes.
Ook qua vorm is de baritonsax anders, waar de tenorsax alleen een bocht in de hals heeft, heeft een baritonsax een tweetal extra 180° bochten bij het mondstuk.

. Bassaxofoon in Bes (Si-b), S-vormig, met extra rondingen
De bassaxofoon is een van de laagste instrumenten uit de saxofoonfamilie; alleen de contrabassaxofoon en de subcontrabassaxofoon zijn nog lager. De bassaxofoon is gestemd in bes, en wel een octaaf lager dan een tenorsaxofoon.
De bassaxofoon is het eerste type saxofoon die door de Belgische uitvinder Adolphe Sax (1814-1894) is gebouwd. Daarbij dient te worden opgemerkt dat zijn eerste bassaxofoon in C was gestemd. Dit in tegenstelling tot de huidige bassaxofoons die in Bb staan.
De bassaxofoon had zijn glorietijd met name in de jaren 1920 - 1930 in jazzorkesten. Een belangrijk deel van zijn populariteit had te maken met het feit dat het één van de weinige lage instrumenten was die met de gebrekkige opnametechnieken van die tijd goed gebruikt kon worden voor plaatopnames.
Een vroege pionier op dat gebied was Adrian Rollini (1903 - 1956). Eigenlijk tot de dag van vandaag de absolute grootmeester van de bassaxofoon. Ook in de orkesten van Fletcher Henderson (soms bespeeld door Coleman Hawkins) en van Duke Ellington (bespeeld door Otto Hardwick) werd het instrument gebruikt.
Bekende bassaxofonisten zijn ook Min Leibrook en Adrian Rollini uit het orkest van trompettist Bix Beiderbeke. Het bekendste bassaxofoon nummer is: The Teddybears Walz (uitgevoerd in The Singing Detective).
Na de jaren 20 werd de bassax minder gebruikt. Soms wordt het gebruikt in de harmoniemuziek. Ook in de traditionele jazzmuziek komt het soms nog voor.
De bassaxofoon is in hoofdlijnen in twee verschillende modellen gebouwd:
Het Franse ontwerp - hierbij maakt de buis na de hals een bocht behoorlijk naar beneden en gaat dan minder ver omhoog dan bij het:
Het Amerikaanse ontwerp - na de hals komt een kort boogje, waarna de buis ver omhoog schiet.
Vroegere bouwers van bassaxofoons zijn: Conn en Buesher in de periode tussen 1910 en 1941. (Andere Amerikaanse merken die bassaxen verkochten waren onder andere Holton, Pan American en Martin. Deze instrumenten zijn in werkelijkheid alle door Conn of Buesher gebouwd en is later de andere naam erop gezet. De zogenaamde stencilmethode). Heden ten dage worden bassaxofoons nog geleverd door: Selmer (het Franse model, met een kortere buis naar boven), Keilwerth (het lange, "Amerikaanse" model), en Eppelsheim (een nieuw, eigen ontwerp).

. Contrabassaxofoon in Es (Mi-b), S-vormig, met extra rondingen
De contrabassaxofoon is de grootste saxofoon. Er bestaan er anno 2006 13 van op de hele wereld. Er bestaan grotere saxofoons dan deze contrabas, de tubax, maar de meningen zijn verdeeld of dit instrument nog een saxofoon is of niet.

. Subcontrabassaxofoon in Bes (Si-b), S-vormig, met extra rondingen

De alt-, tenor- en baritonvormen zijn het meest populair. Het instrument, dat over een volle, weke klank beschikt, heeft vooral ingang gevonden bij de amusementsmuziek en harmonieën. Met name op het gebied van de jazz is de sax nauwelijks nog weg te denken.

Bereik
De huidige saxofoons hebben meestal kleppen voor een bereik van twee-tweederde octaaf, van laag Bes tot en met hoog fis. Op negentiende eeuwse saxofoons was B de laagste toon en e de hoogste, de omvang was dus een kleine terts geringer. Al vrij snel is het bereik vergroot, waarbij de hoge fis de laatste toevoeging was. Op de nog steeds zo gewilde Selmer Mark VI modellen uit de vijftiger en zestiger jaren zat geen hoge fis, en ook op goedkopere hedendaagse modellen ontbreekt deze klep.

Een afwijkende omvang hebben veel baritonsaxofoons, die namelijk tot laag A gaan. Bij de hoge saxofoons zitten de verschillen tussen de modellen in de hoogte. Sopranino's kunnen als hoogste klep de hoge e hebben, maar ook de f of de fis. Bij sopranen zijn f of fis gebruikelijk als hoogste klep, maar een enkel topmodel heeft bovendien een hoge g.

De saxofoon blaast zoals de meeste instrumenten (uitgezonderd de klarinet) over in het octaaf, dat wil zeggen dat bij dezelfde vingerzetting twee tonen geproduceerd kunnen worden die een octaaf in toonhoogte verschillen. Om het overblazen te vergemakkelijken zit bij de duim de zogeheten octaaftoets. Oorspronkelijk waren er zelfs twee, maar alle huidige instrumenten hebben een mechanisme waar de duimtoets twee verschillende overblaasklepjes bedient. Tot en met de g (en de gis) bedient de duim het lage octaafklepje, vanaf de a wordt automatisch het hogere klepje geopend en het andere gesloten.

Maar dat is niet alles, er is ook nog het altissimoregister. Met allerlei speciale grepen kunnen tonen voortgebracht worden die hoger zijn dan wat de hoogste klep toelaat. Het vereist veel oefening, maar sommigen kunnen langs deze weg het bereik tot vier octaven vergroten. Het vereist ook uitzoekwerk: grepentabellen voor het altissimoregister bevatten vele mogelijkheden voor een en dezelfde toon en het hangt van het type saxofoon, het gebruikte mondstuk en de bouw van de mond van de speler af welke van die mogelijkheden goed aanspreekt – en zuiver is.

Bij de altissimotonen wordt niet in het octaaf overgeblazen, maar in hogere boventonen, zoals de duodecime (octaaf plus een kwint; net zoals de klarinet), het dubbele octaaf en zo verder. De laagste noten van deze manier van overblazen beheerst vrijwel iedereen, de zogeheten quick-f, quick-fis en quick-g (deze laatste alleen als een klep voor de hoge fis aanwezig is). De volgende noten zijn meteen een stuk moeilijker en sommigen krijgen ze er nooit goed uit. Gelukkig worden ze in geschreven muziek voor saxofoon niet gebruikt, behalve in moderne composities vanaf pakweg 1970. In de jazz was begin jaren zestig Eric Dolphy al virtuoos in het altissimoregister en in de free jazz werd en wordt uiteraard alles gebruikt wat voor de expressie dienstig kan zijn.

Gebruik
De componist Hector Berlioz was onmiddellijk door het instrument gecharmeerd. Hij schreef er lovend over en tijdens een concert van hem was de saxofoon voor het eerst in het openbaar te horen.

Toch vond de saxofoon geen ingang in het traditionele symfonieorkest. Wel werd het instrument al snel gebruikt in het militaire harmonieorkest.

Ook nu wordt de saxofoon veel in blaasorkesten gebruikt, zoals de harmonie, de fanfare en de big band. Als solo-instrument kun je de saxofoon overal tegenkomen: in jazz-, klezmer- en popmuziek en de klassieke muziek.

De saxofoon werd uitgevonden als klassiek instrument en kent zijn eigen ontwikkeling binnen de klassieke muziek. Alhoewel de saxofoon als regulier orkestinstrument nooit doordrong tot het traditionele symfonieorkest (mede te wijten aan het communicatieve onvermogen van Adolphe Sax) heeft het als solo-instrument en in de kamermuziek een belangrijke rol gespeeld. Vooral in de 20e eeuw heeft deze ontwikkeling een hoge vlucht genomen. Belangrijk initiatrice van nieuw saxofoonreportoire was de Amerikaanse mecenas met ademhalingsmoeilijkheden, Elisa Hall. Zij stimuleerde André Caplet, Claude Debussy, Vincent d'Indy, Florent Schmitt en vele anderen om werken voor haar te schrijven. Aan haar slechte gezondheid danken we dus de mooiste saxofoonnoten.

In de kamermuziek heeft vooral het saxofoonkwartet furore gemaakt. Na een wat aarzelend 19e-eeuws begin middels componisten als Singelée en Florio, werd het genre door opzwepende geniën als Marcel Mule en Sigurd Rascher opgestuwd in de vaart der volkeren: meesterwerken van Aleksandr Glazoenov, Rivier, Bozza en Iannis Xenakis zouden de muziekgeschiedenis voor altijd veranderen.


Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Saxofoon.


(advertentie)
Er staan 3 artikelen in onze webwinkel Kunstbus


Grote glazen jaren vijftig/zestig plafonnière

Grote gele met groene en zwarte fantasie-motieven versierde jaren vijftig/zestig plafonnière met drie lichtpunten.
Prijs: € 65

Pageviews vandaag: 123.