kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.
Dit artikel is 30-11-2008 voor het laatst bewerkt.

Serge Diaghilev

Serge Diaghilev (1872-1929)

Serge Pavlovitch Diaghilev, ook geschreven als Sergei of Sergej Diaghilew,

biografie
Diaghilev werd geboren op 19 maart 1872 in een familie van legerofficieren en kooplieden in de militaire barakken van Novgorod. Zijn vader was daar voor een jaar gelegerd, daarna woonde Serge in St. Petersburg. De geboorte van Serge ging met moeilijkheden gepaard en zijn moeder overleed enkele dagen later, maar de jonge Sergej zou dit pas op vijftienjarige leeftijd ontdekken.

In 1874 hertrouwde Serges vader met Helene Valerianova Panieva. Zijn stiefmoeder was een muzikale vrouw, die haar kinderen een zeer degelijke kunstzinnige opvoeding gaf. Zij stond daardoor aan de artistieke wieg van de Diaghilev zoals die tegenwoordig bekend is.

In 1882 verhuisde het gezin naar Perm, aan de voet van het Oeralgebergte in het oosten van Europees Rusland, waar het introk bij Serges grootvader Pavel Dimitrievitch Diaghilev. Serges vader kreeg een functie bij de Reserve Infantrie in Perm. Spoedig werd het huis een cultureel centrum van de stad.

In Perm volgde Serge het gymnasium waarna hij in 1890 rechten ging studeren aan de Universiteit van Sint-Petrusburg en op het conservatorium compositie. Zijn eerste werken werden door de toen gevierde componist Rimski-Korsakov naar de prullenbak verwezen. Diaghilevs reactie op de afwijzing van Rimski is typerend: "De geschiedenis zal nog wel bewijzen wie de beroemdste van ons twee zal worden."

In een brief die hij als 23-jarige rechtenstudent aan zijn stiefmoeder schreef, is hij volstrekt openhartig: 'Ik ben ten eerste een enorme charlatan, ten tweede een enorme charmeur, ten derde een enorm brutale vlerk, ten vierde een man met een enorme hoeveelheid logica en een gering aantal principes en ten vijfde volstrekt onbegaafd.' Dat laatste slaat vooral op het componeren, waarin hij enige tijd les heeft gehad van Nikolaj Rimsky-Korsakov. 'Niettemin geloof ik dat ik mijn ware roeping gevonden heb - een maecenas te zijn. Ik heb alles wat nodig is, behalve geld - maar dat zal er komen.'

In Perm maakte hij via zijn neef Dima Filosofov kennis met o.a. Alexandre Benois en Walter Nouvel. Samen met Dima bezocht Serge Berlijn, Parijs, Rome, Venetië, Florance en Wenen.
In de zomer van 1893 brachten Serge en Dima opnieuw een bezoek aan West-Europa, waarbij vooral Berlijn en München werden bezocht. In 1895 bezocht Serge alleen West-Europa.

In 1897 en 1898 organiseerde Serge drie tentoonstellingen in Moskou.

Mir Isstkustva
Alexandre Benois was een van de oprichters van Mir Isstkustva (=De wereld van de kunst, ook geschreven als Mir Isk(o)usstva). Mede oprichters waren Nouvel, Filosofov, Léon Bakst (eigenlijk Rosenberg), Grisha Kalin en Skalon. Serge ging deel uitmaken van deze groep.
Op 10 november 1898 verscheen het eerste tijdschriftnummer Mir Isstkustva, geproduceerd door Serge en Filosofov en gefinancierd door Mamontov.

Diaghilev introduceerde in Mir Isstkustva westerse kunstenaars, vooral uit de artistieke omgeving van de Art Nouveau en het Symbolisme, die tot dan toe nog vrijwel onbekend waren in Rusland. Tegelijk brak hij een lans voor veronachtzaamde Russische stromingen in de beeldende en toegepaste kunsten. Hij begon met de organisatie van groots opgezette tentoonstellingen, waar werk van de kunstenaars die in het tijdschrift verschenen, werd geëxposeerd. De provinciale Diaghilev groeide zo onverwacht uit tot een van de belangrijkste artistieke krachten van de tsaristische hoofdstad Sint-Petersburg. Hij trad op als adviseur van de keizerlijke theaters en had invloed op de programmering van opera's en balletten. Als hoofdredacteur van Mir Iskoesstva en curator van de aan haar verbonden tentoonstellingen bepaalde hij het artistieke gezicht van de stad.

In 1899 werd Prins Serge Wolkonsky, een vriend van Serge, directeur van de keizerlijke theaters. Hij zorgde ervoor dat Diaghilev zijn assistent werd en de andere vrienden ook een functie of werk kregen. Het eerste werk van Diaghilev was een opvallend jaarboek van de keizerlijke theaters.

In 1899 organiseerde Diaghilev in het Stieglitz Museum een internationale tentoonstelling met vooral Franse impressionisten, die veel aandacht trok. De tweede tentoonstelling in hetzelfde museum liet werk van russische schilders uit de 18de en 19de eeuw zien. Dankzij de Groothertog Vladimir werd de derde tentoonstelling gehouden in de academiehallen.

In 1900 bezocht Diaghilev de wereldtentoonstelling in Parijs en zag hij Russische prijswinnaars, o.a. Valentin Serov. Via Serov, die een portret van Tsaar Nicholas II en van de latere Tsaar Alexander III schilderde, kreeg Diaghilev van de Tsaar financiële steun om het tijdschrift Mir Isstkustva de komende vijf jaar uit te brengen. Nadat Filosofov gestopt was werd Benois mederedacteur van Mir Isstkustva. In totaal werden zes tentoonstellingen georganiseerd. Voor het organiseren van de tentoonstellingen en de research van zijn artikelen reisde Diaghilev heel Europa af. In 1904 hield het tijdschrift Mir Isstkustva op te bestaan. De financiële bijdrage van de Tsaar werd door de Russische-Japanse oorlog niet verlengd.

In 1905 organiseerde Diaghilev de tentoonstelling Russische portretten, 1705-1905 in het Tauride Paleis. Léon Bakst ontwierp een wintertuin in franse stijl en Diaghilev en Benois waren verantwoordelijk voor de plaatsing van 3000 schilderijen en beelden.

In 1906 kwam Diaghilev naar Parijs om de tentoonstelling van Russische kunst onder de naam Russian seasons op de Salon d'Automne te begeleiden. Onder de naam L'Exposition d'Art Russe werden twaalf zalen van het Grand Palais door de Russische schilder Léon Bakst gedecoreerd en volgehangen met 750 werken van 53 kunstenaars. Benois ontwierp de catalogus met daarin een overzicht van de Russische kunstgeschiedenis. De schilder Larionov hielp Diaghilev met de inrichting. De expositie ging daarna nog naar Berlijn en Venetië. Diaghilev werd min of meer de onofficiële ambassadeur van de russische cultuur.

Saison Russe
Diaghilev was niet alleen bedenker en initiator van artistieke concepten en activiteiten, hij was ook een showman, een dwarsligger en mecenas. In 1906 organiseerde Diaghilev voor het eerst een programma met Russische muziek in Parijs, zijn eerste Saison Russe. In een brief aan componist Rimsky-Korsakov legt hij uit wat hij in Frankrijk wil: 'Het hoofddoel zal zijn om Parijs te dwingen de grote kwaliteiten van onze beste opera's te waarderen.' Diaghilev was meer dan een producent. Hij bemoeide zich actief met het werk van kunstenaars. Zo probeert hij Rimsky-Korsakov te overtuigen de opera Boris Godoenov te bewerken, zodat het naar de smaak is van Parijzenaars. 'Alleen die spreker die zijn gehoor kent, die zijn neus niet optrekt voor het publiek dat hij toespreekt, verstaat zijn vak', argumenteert Diaghilev. Het is de taal van de kunstverkoper en daar windt hij geen doekjes om. Hij beschouwt zichzelf als een 'praktisch idealist'.

Zijn interesse in muziek bracht Diaghilev tot het organiseren van de russische muziek in de Parijse Opera van 1907 onder de naam van 'Russische muziek door de eeuwen heen'. Het succes zorgde ervoor dat in 1908 een complete opera, n.l. Boris Godunov van Mussorgsky, acht keer werd uitgevoerd.

Het Parijse publiek was verrukt van deze Saisons Russes, die hij niet alleen in Parijs, maar ook in Londen en in vele andere Europese hoofdsteden produceerde, waren meer dan alleen artistieke voorstellingen. Het waren grootse sociale evenementen waar de artistieke, maatschappelijke en politieke voorhoede samenkwam en zich met elkaar verhield.

Ballets Russes
Diaghilev begreep dat het Westen rijp was voor meer Russische producties. Hij koos voor balletten omdat die goedkoper te produceren waren dan opera's, en omdat hij aanvoelde dat het hoge niveau van het Russische ballet een artistieke leemte in het westerse aanbod kon opvullen. Diaghilevs Ballets Russes behoorden tot de belangrijkste drijvende krachten achter het onstuimige internationale artistieke broeinest dat Parijs tussen 1910 en 1930 was. In de twintig jaar van hun bestaan zorgden zij voor de grootste theaterrevolutie van de twintigste eeuw.

Diaghilev kon zijn in Sint-Petersburg ontwikkelde vermogen om artistiek talent te ontdekken, hier naar hartelust uitleven. De lijst met namen van grote zangers, componisten, kunstenaars en dansers die hij ontdekte of bij elkaar bracht spreekt voor zich. De componisten Stravinsky en Prokofjev, de choreografen Nijinksi, Massine, Lifar en Balanchine en de kunstenaars Bakst, Gontsjarova en Larionov zijn dankzij Diaghilev bekend geworden.
Tot dan toe waren theaterontwerpers slechts naamloze ambachtslieden. Maar Diaghilev wist gevierde westerse kunstenaars als Picasso, Braque, Matisse, Miró en Di Chirico te interesseren in het maken van theaterontwerpen. De componisten Debussy, Ravel, Satie, de schrijvers Cocteau en Apollinaire en de modeontwerpster Coco Chanel behoorden tot zijn artistieke adviseurs en werkten mee aan zijn producties.

De decors en kostuums van Leon Bakst, Alexander Golovin en Valentin Serov brachten het verwende Parijse publiek in extase. Op alle gebieden gaven de Russen nieuw leven aan de wereld van de dans, en maakten haar het podium van grote artistieke vernieuwingen. Toen Diaghilev ook westerse kunstenaars om zich heen ging verzamelen, inspireerde hij ook hen om intensief samen te werken met kunstenaars uit andere disciplines.
Componisten als Debussy, Ravel, de Falla, werkten samen met kunstenaars als Picasso, Matisse en diChirico, en met schrijvers als Jean Cocteau en Andre Gide. De Russische experimenten met Gesamtkunstwerken die werden uitgevoerd vanaf 1890 in Sint-Petersburg bleken het voorbeeld te zijn van de grote vernieuwingen in Parijs in de jaren tien en twintig van de twintigste eeuw. De Russische sfeer uit Sint-Petersburg op de artistieke ontwikkelingen in Parijs is veel groter geweest dan vaak wordt vermoed.

Al voor zijn eerste saison russe kon Diaghilev enkele grote namen binnen de danswereld aan zich binden. De jonge danser Vatslav Nijinskiwas nog maar net afgestudeerd aan de Keizerlijke Balletschool van Sint-Petersburg, maar werd onmiddellijk als een aanstormend talent ontvangen. Hij zou niet alleen de sterdanser van het gezelschap worden, maar ook Diaghilevs minnaar.

Diaghilevs vriend Benois had in 1907 met Fokine de balletvoorstelling Le Pavillon d'Armide ontworpen voor het Maryinsky balletgezelschap. Fokone, Nijinski en Pavlova waren daarvan de sterren. Ook Bakst had in 1903 meegewerkt aan het ballet La Fée des Poupées in het Hermitage theater en aan een serie griekse producties. In 1909 probeerde Diaghilev met zijn vrienden een opera met ballet in Parijs op te laten voeren, maar de dood van Groothertog Vladimir, die min of meer voor de financiën zou zorgen verhinderde dit. Na aanpassing van het programma en de financiële hulp van anderen kon Diaghilev met een groep Russische balletdansers, afkomstig van het balletgezelschap van het Maryinsky theater, dat op 1 mei het winterseizoen had afgesloten, naar Parijs afreizen. In enkele dagen werd het Châtelettheater totaal gerenoveerd. De eerste voorstelling vond plaats op 18 mei 1909. De producties werden spoedig bekend onder de naam Ballets Russes. Diaghilev zorgde ervoor dat het ballet een zelfstandige kunstvorm werd, die ondersteund werd door andere kunstvormen. Het decor en de kleding kreeg een eigen status. In de jaren daarna bracht Diaghilev vele verschillende balletten, die speciaal voor Parijs werden gemaakt en niet meer afkomstig waren uit het Maryinsky repertoire.

Het tweede seizoen in Parijs, mei-juni 1910, was een nog groter succes dan het programma van 1909. Terwijl 'Carnaval' de toeschouwers verraste met zijn romantische eenvoud, verbaasde en verrukte 'Scheherazade' hen. Bovenal rees de naam van Leon Bakst tot sterhoogte. Hij bracht een revolutie teweeg in theaterontwerpen. Zijn gedurfde kleurgebruik lanceerde nieuwe modes en beïnvloedde de decoratie van het interieur voor meer dan één decennium.

'Scheherazade' is representatief voor Diaghilevs eerste periode - de Russisch-oosterse fase, met zijn combinatie van overdadige ontwerpen, seks en geweld. Het decor zelf lokte bij elke voorstelling in Parijs langdurig applaus uit. De orgie scène, waarin de haremdames gebruik maken van de afwezigheid van hun echtgenoot om zich in te laten met een groep gespierde negers, ontlokte kreten van ongeremde bijval. Telkens wanneer de schuldigen werden ontdekt
en de Sultan zijn bloedige wraak nam, raakten de toeschouwers eveneens in extase.

In 1911 nam Nizjinski ontslag bij het Marijinskitheater. Hij sloot zich definitief aan bij Diaghilev, die toen besloot om van zijn gezelschap een permanent instituut te maken, zodat meer dansers Nizjinski's voorbeeld konden volgen. Het gevolg was dat voor een groot deel van het jaar voorstellingen moesten worden afgesproken. Voorstellingen werden gegeven in Monte Carlo, Rome, Parijs en Londen. In 1912 werden Berlijn, Dresden, Wenen, Boedapest, Monte Carlo en Parijs aangedaan.

"L'apres midi d'un faune" 1912
Het ballet l'Après-midi d'un faune op muziek van Debussy (Prélude à l'après-midi d'un faune) vormde een keerpunt in de ontwikkeling van de Ballets Russes. Vaslav Nijinsky, topdanser van het gezelschap en oogappel van Diaghilev, bedacht voor zijn debuut als choreograaf een nieuwe danstechniek, die was ontleend aan de schilderkunst op Griekse vazen en Egyptische friezen. Net als op de vazen was de romp van de dansers naar het publiek gekeerd en werden hoofden en ledematen en profile getoond. De prikkelende sensualiteit van Nijinsky's balletten veroorzaakte beroering bij de Parijzenaren.
De vrouw van de danser Nijinsky geeft een verslag van Bakst's bemoeienissen met het ballet L Après-midi d'un Faune, waarvoor hij gedurfde, geometrische kostuums ontwierp, waarbij ook zijn karakteristieke, nauwgezette aandacht voor details tot uiting komt.
De dansers kregen van Bakst instructie hoe ze zichzelf op moesten maken. Zij hadden witachtig-roze ogen als die van een duif. Hij bracht de make-up de eerste keer zelf aan. Zij droegen geen tricots en hadden niets aan onder hun geplisseerde gazen tunieken, die crème-kleurig waren en door hem waren beschilderd met een Grieks sleutelmotief, sommige in lichtblauw, andere in appelgroen. Ze hadden allemaal nauwsluitende pruiken op die uit goudkleurige koorden bestonden met stijve pijpekrullen tot op hun borst. De meisjes leken werkelijk op een fries van Griekse beelden. Bakst deed oneindig veel moeite om ze er zo uit te laten zien en het resultaat was bijzonder verfijnd. (...) De faun (Nijinsky's rol) droeg een bont kostuum, koffiekleurig met grote bruine vlekken, die doorliepen op zijn blote armen en handen als om de indruk te geven dat het alleen maar de huid van de faun was.

In 1913 bezocht het gezelschap zonder Diaghilev Zuid-Amerika.
Naast alle voorspoed en succes bracht het jaar 1913 ook rampspoeden. Zijn choreograaf Michael Fokine keerde terug naar Rusland en Nizjinski trad zeer tot ongenoegen van Diaghilev in het huwelijk met een danseres uit het corps de ballet, Romola de Pulszky. Nizjinski werd op staande voet ontslagen, hetgeen het eind van zijn carrière betekende. Hij werd vervangen door Leonid Massine, een leerling van de Keizerlijke Balletschool in Moskou, die behalve danser ook een zeer productief choreograaf bleek te zijn. De leemte, die was achtergelaten door Fokine, werd daardoor ook enigszins opgevuld.

In 1914 werd het gezelschap door het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zwaar gedupeerd, daar na de vakantie de voorstellingen in Parijs, Londen en Berlijn niet meer doorgingen. Diaghilev vestigde zich met Bakst, Stravinsky, Gontcharova, Larionov, Massine en dirigent Ernest Ansermet in Zwitserland en probeerde hij om nieuwe dansers te vinden voor de opengevallen plaatsen.

In 1915 vertrok het gezelschap naar de Verenigde Staten waar Nizjinski nog een enkele keer als gast optrad. In 1915 vertrok het vernieuwde gezelschap naar New York om voorstellingen te geven in de Metropolitan Opera. Ook werden in zestien andere steden voorstellingen gegeven. Met een uitgebreid repertoire maakte het gezelschap echter ook buiten zijn aanwezigheid verschillende tournees naar de VS en Zuid-Amerika, alsmede naar Engeland, Spanje, Italië, België, Duitsland, enz.

Angst voor de zee was de oorzaak dat Diaghilev de Verenigde Staten slechts eenmaal bezocht. Tijdens de Amerikaanse tour kwam Diaghilev terug naar Europa en vestigde hij zich in Rome. Hier werkte Diaghilev samen met Picasso. Picasso werkte mee aan The Three Cornered Hat, Pulcinella, Cuadro Flaminco en het bekendste 'kubistische' werk Parade.

In 1917 maakte het gezelschap een tweede tour door Zuid-Amerika. Met de financiële steun van Coco Chanel was Diaghilev in staat het gezelschap aan het eind van de oorlog in stand te houden.

Igor Strawinski
Sergej Diaghilev was enorm van belang voor Stravinski's artistieke ontwikkeling. Begin 1909 hadden ze elkaar in Petersburg ontmoet bij de première van Stravinski's orkestfantasie Feu d'Artifice. Het was Diaghilev die Stravinski eind 1909 de opdracht gaf De Vuurvogel te schrijven. De première daarvan in Parijs op 25 juni 1910 werd een groot succes en betekende voor Stravinski de internationale doorbraak. Dit was het begin van een jarenlange samenwerking met Diaghilev. Stravinski schreef ooit over ballet: "Ik merkte dat het ballet op het punt stond te verstenen, en dat het eigenlijk al erg star en behoudend was geworden. Ik kon me niet voorstellen, dat het voor de muziek van enige betekenis zou kunnen zijn, en ik zou het niet geloofd hebben, als iemand mij een nieuwe artistieke ontwikkeling in deze kunstvorm voorspeld zou hebben. Maar zou deze ontwikkeling ook plaatsgevonden hebben zonder Diaghilev? Ik geloof het niet." En in zijn Chroniques de ma vie schrijft hij: "Het verlangen maakte zich van mij meester, de benauwende omgeving te ontvluchten, waarin ik tot dan toe opgesloten zat; verlangend greep ik de gelegenheid, die zich mij aandiende."

Diaghilevs 'ontdekking' van Stravinsky was meer toeval dan wijsheid. De opdracht een ballet te maken van De vuurvogel had hij eerst aan vier andere componisten vergeven. Pas toen die een voor een afvielen, kwam Stravinsky in beeld. De adviezen die hij Igor Stravinsky aan de hand doet zijn zeer gedetailleerd. In één brief somt hij puntsgewijs de veranderingen op die de componist in een stuk moet aanbrengen. 'En ga nou niet zitten mokken!', voegt hij er aan toe. Scheijen: ''En uiteindelijk accepteert Stravinsky het ook nog.''

Ook met Stravinsky's ballet Petroesjka had hij veel succes. erotische choreografie van Nijinski, viel slechter. De première op 29 mei 1913 werd één van de grootste schandalen uit de muziekgeschiedenis. Zelf vond hij aan het eind van zijn leven 'Le Sacre' het belangrijkste wat Ballets Russes heeft gedaan.

Diaghilew had een fijne neus voor talent en kon goed organiseren. En hij wist wat de mensen graag wilden horen. In 1919 vond hij dat het tijd werd dat Igor Strawinski zich niet meer moest laten inspireren door Russische volksmuziek, maar dat zijn muziekstukken, zoals toen in de mode was, gebaseerd moesten zijn op de Klassieke periode. Strawinski liet zich overhalen om muziek van de Italiaanse componist Pergolesi (1710 - 1736) te bestuderen.

Vanaf 1923 werd Monte Carlo voor zes maanden per jaar de thuisbasis van het gezelschap. Daarnaast werd een tour van vier maanden gehouden. Na de Russische Revolutie kwamen ook weer russische vrienden en dansers naar het westen. Na Fokine en Massine engageerde Diaghilev een derde choreograaf die wereldfaam zou krijgen: George Balanchine.

Diaghilev kreeg last van suikerziekte. In juli 1929 keerde Diaghilev zeer vermoeid terug uit Londen naar Parijs. Zijn vriend Walter Nouvel haalde hem op het station af en liet in het hotel zijn dokter komen. Deze raadde Diaghilev aan niet op vakantie te gaan in Venetië, maar naar Vichy af te reizen. Na een kort verblijf in Vichy bezocht Diaghilev het Salzburg Festival en ging daarna na Venetië. Vanaf 12 augustus kwam Diaghilev niet meer uit bed. Boris Kochno, Coco Chanel en Misia Sert bezochten hem daar.

Op 19 augustus overleed Diaghilev. Op 21 augustus werd hij op het eiland San Michele begraven.

De groep kon zich zonder de grote inspirator niet lang meer handhaven en werd ontbonden. Een groot deel van de wereld heeft desondanks van de culturele erfenis van Diaghilev kunnen profiteren: veel dansers van de Ballets russes vestigden zich o.a. in de VS, Engeland en Frankrijk om zich daar onder meer te wijden aan het opleiden van een nieuwe generatie.

Van het zeer grote repertoire dat Diaghilev met zijn groep had opgebouwd, moeten vooral de volgende, inmiddels klassiek geworden werken genoemd worden:
de Polowetser dansen uit Prins Igor (1909; muziek: Borodin; decors en kostuums: Roerich; choreografie: Fokine);
Les sylphides (1909; muz.: Chopin; dec. en kost.: Benois; chor.: Fokine);
De vuurvogel (l'Oiseau de feu, 1910; muz.: Stravinsky; dec.: Golovine; chor.: Fokine);
Sheherazade (1910; muz.: Rimski-Korsakov; dec. en kost.: Bakst; chor.: Fokine);
Petrouchka (1911; muz.: Stravinsky; dec. en kost.: Benois; chor.: Fokine);
Prélude à l'après-midi d'un faune (1912; muz.: Debussy; dec. en kost.: Bakst; chor.: Nizjinski);
Le sacre du printemps (1913; muz.: Stravinsky; dec.: Roerich; chor.: Nizjinski);
Les femmes de bonne humeur (1917; muz.: Scarlatti; dec. en kost: Bakst; chor.: Massine);
La boutique fantasque (1919; muz.: Rossini; dec. en kost.: Derain; chor.: Massine);
El sombrero de tres picos (1919; muz.: de Falla; dec. en kost.: Picasso; chor.: Massine);
Le renard (1922; muz.: Stravinsky; dec.: Larionov; chor.: Bronislava F. Nizjinskaja (zuster van Vatslav Nizjinski);
Les noces (1923; muz.: Stravinsky; dec. en kost.: Gontsjarova chor.: Nizjinskaja);
Les biches (1924; muz.: Poulenc; dec. en kost.: Laurencin; chor.: Nizjinskaja);
La chatte (1927; muz.: Sauguet; dec. en kost.: Gabo en Pevsner; chor.: Balanchine);
Apollon musagète (1928; muz.: Stravinsky; dec.: Bauchat; kost.: Chanel; chor.: Balanchine);
Le fils prodigue (1929; muz.: Prokofjev; dec. en kost.: Rouault; chor.: Balanchine).

De producties die Diaghilev als impresario instigeerde, brachten revoluties teweeg in dans en beeldende kunst en zouden de wereld van de podiumkunsten voor altijd veranderen.


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 234.