kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Idomeneo, re di Creta

Idomeneo, rè di Creta (Idomeneo, koning van Kreta)

De eerste van de "Grote Zeven" van Mozarts opera's op een libretto van Giambattista Varesco gebaseerd op het libretto van Antoine Danchet.

Opera in 3 aktes met 7 tonelen.
Première: München (Hoftheater) op 29-01-1781.

Plaats en tijd. Het oude Kreta, Sidon (tegenwoordig Khania) na de Trojaanse oorlog.
Idomeneo, koning van het eiland Kreta, heeft tien jaar samen met andere koningen lang strijd gevoerd tegen Troje. De stad is verwoest en de inwoners zijn vermoord. Het zegevierende Griekse leger keert terug, samen met zijn bondgenoten, waaronder Idomeneo. Maar de god van de zee, Poseidon, is erg boos over de verwoesting van Troje en zorgt voor een vreselijke storm. Voor velen van hen wordt deze thuisreis een zwerftocht, waardoor de zege die zij behaalde op vreemde bodem verandert in een nederlaag op hun eigen grond. Een van hen, de Griekse krijgsheer Agememnon sterft in Argos en zijn dochter Elettra vlucht naar Kreta.
Het schip van Idomeneo vergaat en de koning is bang om te verdrinken. Hij belooft de eerste mens die hij tegenkomt als hij thuiskomt te offeren aan Poseidon. Het lijkt of de woede van Poseidon hierdoor bedaart. De zee wordt opeens wonderlijk kalm. Idomeneo is zijn schip en zijn bemanning kwijt maar hij spoelt zelf levend en wel aan op een strand. Een treurige verliefde jongen vindt hem daar. Die jongen heet Idamantes en toevallig is Idomeneo zijn eigen vader. Moet Idomeneo Idamantes nu offeren in een tempel? Dat kan toch niet de bedoeling van Poseidon zijn Of toch?

bezetting:
IDOMENEO (Koning van Kreta) tenor
IDAMANTE (zijn zoon) sopraan/mezzosopraan
ILIA (Trojaanse prinses) sopraan
ELETTRA (Griekse prinses) sopraan
ARBACE (vertrouweling Koning) tenor
HOGEPRIESTER VAN NEPTUNIS tenor
LA VOCE (stem van het orakel) bas

Zoals dat bij een opera seria behoort voltrekt het verhaal zich in de Oudheid, en wordt het bevolkt door hoogstaande personen als koningen, Goden, prinsessen en Hogepriesters. De hoofdrolspeler is Idomeneo, Koning van Kreta, die voorkomt in de Ilias van Homerus als een van de belegeraars van Troje. Net als de tragedies van de grote Griekse toneelschrijvers (Aeschylos, Sophocles en Euripides) gaat het verhaal in feite over Hybris: de Mens weerstaat de wil van de Goden, en dat leidt tot een gigantische hoop misère.

Een flink deel van de actie heeft al plaatsgevonden voor de opera begint in de Prelude. Dan volgen nog actes Een, Twee en Drie.

Prelude
De Trojaanse Oorlog zit erop. Vanuit het verwoeste Troje stuurt Idomeneo een schip met krijgsgevangenen naar Kreta. Onder de gevangenen is Ilia, de dochter van Koning Priamus. Voor de Kretensische kust vergaat het schip in een storm, maar Ilia wordt gered door een dappere actie van Idamante, de zoon van Idomeneo. Ze komt in het Koninklijk Paleis wonen, waar ook Elettra (Elektra, die later nog zo opmerkelijk operageschiedenis zou schrijven) vertoeft, die op reis is vanuit het Griekse vasteland. Elettra heeft haar oog op Idamante laten vallen, en tot haar diepe ergernis merkt ze op hoe er een wederzijdse sympathie tussen Idamante en Ilia groeit.
Als Idomeneo zelf naar huis vaart, komt zijn schip ook in een storm terecht. Idomeneo vreest zijn vaderland nooit meer te zullen terugzien, en belooft de zeegod Neptunus het eerste levende wezen te offeren dat hij op Kreta tegenkomt. Onmiddelijk gaat de storm liggen.

Eerste Acte
Ilia wordt verscheurd door gevoelens van loyaliteit jegens haar vaderland en haar liefde voor Idamanate, die tenslotte de zoon is van een van de verwoesters van Troje. Idamante laat de Trojaanse krijgsgevangenen vrij, en Kretensers en Trojanen zingen samen een lofzang op de vrede. Dan komt de boodschap dat Idomeneo's schip aan het vergaan is. Elettra, die op zijn steun had gerekend bij de vangst van Idamante, barst in heftige woede uit.
Ondertussen verschuift de actie naar het strand, waar Idomeneo aan land is geworpen na zijn gelofte aan Neptunus. Nu gebeurt het verschrikkelijke. Idamanate spoedt zich naar het strand na het nieuws van Idomeneo's schipbreuk, en (natuurlijk) is hij de eerste die aankomt en Idomeneo tegen het lijf loopt. De vader moet zijn eigen zoon offeren aan Neptunus...
In elk geval goed voor een geweldige aria van de wanhopige koning.

Tweede Acte
Idomeneo vertelt over zijn gelofte aan Arbace, die hem aanraadt om de situatie te proberen te ontvluchten door Idamante het land uit te sturen; hij gaat Elettra naar huis escorteren. In een roerende afscheidsscêne zeggen Idamante en Elettra de achterblijvers vaarwel. Elettra meent nu haar kans schoon te zien! Maar ogenblikkelijk steekt er een nieuwe storm op, ditmaal verklankt door het orkest op orkaankracht, en duikt er een verschrikkelijk zeemonster uit zee op. Vertrekken zit er niet in.

Derde Acte
Idamante keert terug naar Ilia, om uit te leggen dat hij het monster moet gaan proberen te verslaan. Eindelijk zien beiden in dat hun liefde wederzijds is. Ondertussen moet Idomeneo aan het volk opbiechten waar alle problemen vandaan komen. Het offer lijkt onafwenbaar, en Idamante, die terugkomt om te vertellen dat hij het monster echt gedood heeft, legt zich erbij neer dat hij moet sterven. Op het laatste moment komt Ilia het toneel ophollen, en ze biedt aan om te sterven in plaats van Idamante. Nu komt de sprookjesontknoping: een Stem klinkt op uit de Aarde: Neptunus grijpt in. Hij orakelt dat de Liefde heeft Gezegevierd, en dat hij tevreden is als Idomeneo troonsafstand doet en gunste van Idamante, die dan wel met Ilia moet trouwen. Iedereen is gelukkig... Behalve Elettra natuurlijk, die weer een geweldige woedeuitbarsting krijgt.

Dit happy end, dat een schrijnende tegenstelling vormt met de ontknopingen van de klassieke tragedie, is voorgeschreven door de eisen van de Opera Seria. Voor twintigste-eeuwse luisteraars is dit misschien maar moeilijk te verteren; eigenlijk maakt de muziek het allemaal in orde, net als bij Glucks Orfeo, die nota bene ook goed afloopt met een blijde hereniging van Orfeus en Euridice; die opera wordt in elk geval alom bemind, en het rare eind wordt op de koop toegenomen.

Ouverture
De ouverture is als het ware een symfonisch gedicht waaruit het waardige en heroïsche karakter van het drama blijkt, en bevat een thema dat van tijd tot tijd weer opduikt in de opera. Van alle opera ouvertures van Mozart is deze van ‘Idomeneo’ het nauwst verweven met de totale inhoud van de opera, en heeft geen gesloten einde zoals bij Don Giovanni maar is de opening tot de eerste akte, zonder merkbare pauze.
Het begin van de ouverture in D groot demonstreert niet alleen Mozarts nieuw verworven compositorische wasdom, (vergeleken met de ouvertures van Mitridate en Lucio Silla) maar ook dat hij zich bewust is van de betekenis van de ouverture voor de inhoud van het drama.

Mozart
In de zomer van 1780 kwam een doorbraak in Mozarts carrière die voor hem een uitweg kon betekenen uit het provinciale leven van Salzburg. Eindelijk wierp zijn in Mannheim opgebouwde netwerk vruchten af. Mozart kreeg een opdracht van Karl Theodor om een opera te schrijven: een Italiaanstalige opera seria op een van oorsprong Frans libretto.

Voor de vooruitstrevende muziekliefhebber was de statische Italiaanse opera seria hopeloos ouderwets. Componisten in heel Europa probeerden het genre te moderniseren door inspiratie te putten uit de Franse operavorm. Een Frans libretto betekende meer drama en voor Mozart een muzikale uitdaging. Toen hij de opdracht voor Idomeneo kreeg, had hij al tien opera's geschreven, maar Idomeneo was de eerste waarin hij zijn talent helemaal kon laten zien. Mozart kon in Idomeneo voor het eerst al zijn instincten als componist en theaterman gebruiken. Zijn grootste zorgen waren om te schrappen in de veel te lange tekst en tegelijkertijd het drama zo natuurlijk mogelijk te laten verlopen. Ondertussen moest hij de zangers tevreden houden en aria's componeren die hen pasten als een op maat gesneden kledingstuk.

Mozart maakte nog steeds gebruik van de coloratuuraria's en droge recitatieven die Gluck met zijn reformopera afgezworen had. Maar hij zorgde ervoor dat de coloratuur een dramatische functie kreeg en liet regelmatig het ene muzieknummer soepeltjes overlopen in het andere zonder enige onderbreking. Mozart wilde dat in zijn opera's alles zo natuurlijk mogelijk klonk en dat er zo weinig mogelijk onderbrekingen op het toneel waren. Mozart wist dat hij componeerde voor het bekende Mannheim-orkest, het beste orkest van Europa, dat naar München was gehaald door de muzikale Keurvorst Karl Theodor. De violen waren voor deze gelegenheid gedubbeld, en er waren voor het eerst ook klarinetten aan de blazers aan toegevoegd. Met deze rijke orkestratie kon hij ook verbergen dat de vertolkers van Idomeneo en Idamante in de oorspronkelijke bezetting niet zo denderend waren. De harmonische structuur was complex en goed doordacht en de kwaliteiten van het voormalige orkest van Mannheim werden volledig benut om het drama kracht bij te zetten.

Bronnen en meer informatie:
liefde voor Idamante is verraad aan haar familie en alles wat haar dierbaar is.
Elettra, de jaloerse derde, wordt achtervolgd door wraakgodinnen, de Furiën. Moet zij als Griekse prinses verdragen dat Idamante, háár Griekse prins, wordt weggekaapt door een verachtelijke Trojaanse slavin? Voor haar géén moreel dilemma: de Furiën krijgen piu non resisto -ik kan ze niet meer weerstaan- ruim baan.
Idomeneo is niet in staat zijn zoon Idamante te doden, maar verbreekt daarmee zijn gelofte aan Neptunus. Net als Ilia worstelt hij met een dubbele loyaliteit.
Idamante heeft eigenlijk twee problemen. Zijn liefde voor Ilia is ongelukkig, want voor Ilia onmogelijk te beantwoorden. En zijn vader, die hij vol vreugde na zoveel jaren heeft teruggevonden, keert zich van hem af.

Zo zien we bij elke hoofdpersoon het thema van de beproeving, een belangrijk element in de opera seria. Idomeneo geeft te kennen dat hij weet waarom hij de toorn van Neptunus over zich afriep. Het eerste woord dat hij uitspreekt meteen aan het begin van de tweede acte is gonfio, te vertalen als (opgeblazen) verwaandheid. Idomeneo beseft dat hij gestraft wordt voor de hoogmoed (het Griekse begrip Hybris) die hij na zijn overwinning aan de dag legde. En alle anderen zijn doordrongen van het feit dat hun wrede lot, barbaro fato, veroorzaakt is door en in handen ligt van de goden, die voortdurend worden verwenst en ter verantwoording worden geroepen. Zelfs de liefde van Idamante en Ilia wordt beschouwd als wraak van de goden: cerio vendetta Amore in me de'mali tuoi.., Amor zoekt wraak bij mij, voor jouw leed.
Geen van de hoofdpersonen is in staat zijn lot in eigen handen te nemen. De mogelijkheden tot handelen die ons bekend zijn uit andere operagenres worden niet eens overwogen. Idamante zou Ilia een brief kunnen schrijven (briefscène-balkonscene met serenade etc.). Hij zet zijn liefde echter niet om in daden, maar in muzikale affecten en wel in een recitatief en een aria.
Elettra zou Ilia in discrediet kunnen brengen of ergere dingen kunnen beramen, maar niets van dat alles. Haar jaloerse razernij leidt tot een bloedstollende agitato-aria.
Idomeneo vertelt zijn zoon niet wat hem te wachten staat (zoals Jefta deed met zijn dochter). Zoals bij andere personages mogen wij, publiek, luisteren naar zijn 'monologue interieur'. In een ombra-aria hoe een ombra dolente (donkere schaduw) zijn bestaan verduistert, en in fuor del mar hoe zijn gemoed een woeste zee is geworden.
Ook Ilia's doodsverlangen -Oh vita sventurata! oh dolce morte!, oh ongelukkig leven! Oh zoete dood!- leidt niet tot een zelfmoordpoging. Die gedachte is dramaturgisch irrelevant, want het gaat slechts om de muzikale uitbeelding van twee contrasterende gevoelens: Ah quel contrasto d'opposti affetti- o wat een contrast van tegengestelde gevoelens- zingt ze over zichzelf. Het is een stereotype 18e eeuwse operaformulering, die we gelijkluidend aantreffen bij Gluck, maar ook nog bij Don Giovanni (Donna Elvira).

Tot op zekere hoogte is Idomeneo een typisch 18e-eeuwse affectenopera. Vendetta, gelosia, odio e amore, wraak, jaloezie, haat en liefde maar ook vreugde/smart, storm/sereniteit, liefde/dood, alle conventionele gevoelens, begrippen en beelden krijgen hun muzikale vertaling, ook in de koren.
Maar de muziek die Mozart schreef heeft bovenal kwaliteiten, waardoor Idomeneo de 18e eeuwse Affektenlehre en zelfs het genre opera seria ontstijgt. Naast het geliefde chiaroscuro (licht-donker) is er vooral een weelde aan tussentinten en geleidelijke stemmingsovergangen. Zangers en orkest geven ons een fijnzinnig psychologisch portret. Door de kracht van de muzikale verbeelding komen de zangers tot leven.

De kleine Wolfgängerl, die op 8-jarige leeftijd al aan het klavier een opera-aria improviseerde op de woorden affetto en perfido - liefde en trouweloos, was op 24-jarige leeftijd toen hij Idomeneo schreef een ervaren opera-componist. Het is z'n 13e opera en de kwaliteit van de muziek is in later opera's wel geëvenaard, maar nooit meer overtroffen. Volgens zijn vrouw Constanze was de Idomeneoperiode de gelukkigste tijd van zijn leven. (Daan Admiraal)


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 136.