kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

Empfindsamer-Stil

Empfindsamkeit : Empfindsamer Stil

(empfindsam = sentimenteel / (over)gevoelig) Stroming van de preklassieke periode

Een vroeg-romantische stroming uit de tijd van het rococo, die in de tweede helft van de 18de eeuw in Duitsland zijn hoogtepunt beleefde. Te beschouwen als een reactie op het rationalisme en verwant aan het sentimentalisme van Rousseau benadrukt de Empfindsamkeit de persoonlijke gevoelsuitdrukking. De Empfindsamkeit is niet denkbaar zonder de invloed van het piëtisme.

Gestimuleerd door Rousseau's verheerlijking van de natuur en het natuurlijke gevoel wordt de mens zich zijn ontvankelijkheid voor het op zichzelf onbelangrijke maar lieflijke weer bewust en zoekt daarvan te getuigen in een kunst, die zich op de rand van zoetelijkheid, sentimentaliteit en gevoelskoketterie beweegt. De esthetiek van de Empfindsamkeit zag in de muziek een quasi-natuurlijke en direct tot het hart sprekende taal van het gevoel. Zij uit zich bij voorkeur in kleine vormen, muzikaal dus vooral in het lied (volkslied of lied in de volkstoon en ode, het begeleide kunstliedje) en in klavierstukjes met poëtische titels (bij voorkeur voor het 'gevoelige' klavichord).

Het 'gevoel' (waarbij men de nuance van Empfindung en Gefühl wel moet onderscheiden en waar hier dus de meer subtiele 'Empfindung' is bedoeld) wordt belangrijker dan de structuur. De tijd zelf, ca 1730-80, duidde deze richting bij voorkeur als Galanter Stil aan. De stijl van de Empfindsamkeit is een expressieve variant van de galante stijl in de muziek.

De Empfindsamkeit kwam op rond 1750 en bouwde voort op de vernieuwingen van de galante stijl: de heldere, duidelijk geperiodiseerde, uit korte motieven opgebouwde melodie, en de sonate-achtige structuren van bijvoorbeeld Scarlatti. In tegenstelling echter tot de galante stijl is de muziek van de Empfindsamkeit uit op (dynamisch en thematische) contrasten en persoonlijke expressie. De empfindsame Stil onderscheidt zich van de Barok niet alleen door haar eenvoud, maar ook door een contrastwerking tussen verschillende affectieve momenten (terwijl in de Barok in één werk slechts één affect werd aangehouden).

De Empfindsame Stil wordt gekenmerkt door rijke, gevoelige en sierlijke melodieën en grote afwisselingen in gemoedsstemmingen. Lieflijke muziek, in lenige lange lijnen, zonder het ritme van de basso-continuo. De muziek der Empfindsamer Stil is vooral voor de Kenner und Liebhaber, dus voor de dilettant bedoeld en wordt dientengevolge reeds uiterlijk gekenmerkt doordat zij, in tegenstelling tot de barok, weinig meer aan de deskundige uitwerking door de vakman wordt overgelaten, maar voorzien is van uitvoerige voordrachtstekens en -aanwijzingen en doordat geleidelijk aan zelfs de continuo-notering voor uitgewerkte begeleiding plaats maakt.

Mannheimer Schule
Belangrijk voor de Empfindsamkeit is de zogenaamde Mannheimer Schule (o.a. Johann Stamitz , 1717 -1757).
De Mannheimers zijn vooral van grote betekenis geweest voor de orkesttechniek van de achttiende eeuw. Het crescendo van dit orkest (Mannheimer Rakete) was een begrip in de achttiende eeuw. Het idee van één basis -affect (gestileerde emotie ) werd losgelaten. Binnen één deel werden verschillende stemmingen tegen elkaar afgezet. De Mannheimers introduceerden als een der eersten een contrasterend tweede thema om de modulatie naar de dominant te benadrukken (uitbouw van de sonatevorm ).

Zie ook:
Duitse componisten als W.F. Bach, C.Ph.Em. Bach, J.F. Agricola, Quantz en de Mannheimers.

Zie ook Sturm und Drang, de volgende periode in de pre-klassieke muziek en verheviging van de empfindsame Stil.

De empfindsamer stil kan men het beste zien in de werken van Duitse componisten. Twee van de zoons van JS Bach zijn in dit verband belangrijk.

De periode rond het midden van de achttiende eeuw is een tijdperk vol veranderingen in de muziekwereld. In de eerste plaats ontwikkelt er zich een sociale groep van amateur-muzikanten en van muziekliefhebbers uit de opkomende stedelijke burgerij. Publieke concerten en een publieke muziekkritiek, die hiervan het gevolg zijn, veranderden de sociaal-culturele functie van muziek grondig. Er werd van de muziek verwacht dat zij "das Herz rühre" en "die Gefühle bewege". Op het moment dat Johann Sebastian Bach in zijn relatief besloten wereld experimenteerde met uiterst complexe, - en voor de leek weinig aantrekkelijke - constructies (Das Musikalische Opfer, Die Kunst der Fuge), streefde zijn zoon Carl Philipp Emmanuel Bach naar een expressieve eenvoud die het publiek kon bewegen.

Wilhelm Friedemann Bach ( 1710 -1784) was begaafd, maar zijn carrière werd een mislukking omdat hij zich niet kon aanpassen aan de aspecten van de muziek in die tijd. Sommige van zijn werken zijn conservatief in hun stijl, andere zijn beïnvloed door de modieuze style galant, maar de meest opvallende aspecten van zijn muziek zijn een zekere vrijheid, zelfs grilligheid, in hun harmonische, melodische en ritmische details alsook plotselinge stemmingscontrasten en soms een zeer persoonlijke, bijna romantische emotionaliteit die vooruitloopt op de negentiende eeuw.

Carl Philip Emanuel Bach ( 1714 -1788), componist en klavecinist, de tweede zoon van Johann Sebastian Bach, was van 1740 tot en met 1768 aan het Berlijnse hof waar hij kapelmeester werd van de vijf belangrijkste kerken in Hamburg. Hij ontwikkelde zich tot de meest beroemde Bach-zoon en werd in Noord-Duitsland de voornaamste vertegenwoordiger van de nieuwe empfindsamer Stil in de muziek. Deze stijl betekent bij Carl Philipp Emanuel Bach zuchtende wendingen, nerveuze loopjes, korte gepuncteerde ritmen, harmonisch verrassende vondsten.
Het belangrijkste werk van hem is een bundel sonates (de Pruisische Sonates ). Deze sonates hadden grote invloed op latere componisten.
Het Celloconcert in a, W 170 stamt vermoedelijk uit 1750, het jaar waarin zijn vader overleed aan de tragische gevolgen van een amateuristisch uitgevoerde oogoperatie. Wellicht bereikte de beroemde Bach-zoon om die reden zoveel diepgang in het ontroerende langzame middendeel.
De belangrijkste kenmerken van de Empfindsamer Stil zijn te vinden in het tweede deel: poco adagio van de 4e sonate in A Majeur uit de in 1779 gepubliceerde "Sechs Clavier -Souiten fur Kenner und Liebhaber vb 13 .2"
De laatste 5 bundels van Emanuel Bach 's sonates ( 1780 -1787) waren gecomponeerd voor de pianoforte, evenals de latere stukken van Friedeman Bach.

"De muziek van geen enkel ander componist is zo rijk aan empfindungen (gevoelens), zo onuitputtelijk op het vlak van modulaties en zo vol van mooie harmonieën", dat schreef journalist en tijdgenoot Christian Friedrich Daniel Schubart over Carl Philipp Emanuel Bach. En daarmee introduceerde hij de term Empfindsamkeit in de muziek. Het woord Empfindsam gaat terug op Lessing, die het zijn vriend Johann Joachim Bode in 1768 voorstelde als vertaling van het Engelse sentimental in Laurence Sternes roman A sentimental journey.

Over de idealen van de Empfindsame Stil noteerde Carl Philipp Emanuel zelf het volgende: ‘Ein Spieler kann nicht anders rühren, ausser er ist selbst gerührt’ ("Muziek moet het hart beroeren en passies opwekken. Aangezien een musicus onmogelijk iemand kan ontroeren tenzij hij zelf ontroerd is, moet hij de kunst verstaan om zich in die emoties in te leven die hij bij zijn toehoorders wil opwekken. nauwelijks zal hij een welbepaalde emotie hebben aangesproken, of hij moet alweer een andere aanboren. Zo balanceert hij voortdurend tussen allerlei snel wisselende gevoelens en passies").

Deze nieuwe esthetische principes stonden fel in contrast met de barokke overtuiging van eenheid van affecten. Carl Philipp Emanuel Bach begon zijn muzikale carrière aan het hof van Berlijn, waar hij de muzicus was in het ensemble van koning Frederik de Grote. De koning drukte een grote stempel op de composities van Bach, want als hofklavecinist moest Bach zich dertig jaar lang schikken naar de conseratieve smaak van de vorst. Pas toen hij in 1768 door de stad Hamburg werd aangesteld als verantwoordelijke voor de kerkmuziek, kon hij zijn eigen muzikale ideeën vrijer laten opborrelen.
C.Ph.E. Bach kwam het meest origineel uit de hoek in zijn klavierwerken (sonates en concerto's), maar ook zijn symfonieën nemen een belangrijke plaats in. Bach doorbrak het stramien van de barokke symfonia en effende het pad voor een klassieke en vroegromantische expressie, die bij Haydn, mozart en Beethoven haar hoogtepunt zou bereiken.

Een aan W.F. Bach verwante geest, Johann Schobert ( ca 1720 -1767), was een van de vele Duitse musici die rond het midden van de achttiende eeuw in Parijs verbleven. Van Schobert wordt beweerd dat hij de eerste was die orkestrale effecten introduceerde in muziek voor toetsinstrumenten, een techniek die door latere componisten werd overgenomen.

Toen Friedemann en zijn enkele jaren jongere broer Carl Philipp Emanuel als componist tot rijpheid geraakten, was Barok als muzikale stroming voltooid met componisten als Handel, Johann Sebastian en Vivaldi; waar de muziek heenging lag heel erg open. De jongere generatie wilde naast of in plaats van de strakke vormen van de Barok een veel wildere expressie; het onverwachte, de gril, het de luisteraar op het verkeerde been zetten werden belangrijke kenmerkende elementen van hun muziek, die met Empfindsame Stil werd aangeduid, en in heftige snelle delen ook als Sturm und Drang. Uiteraard was deze grilligheid niet het doel van de muziek, maar het middel om het doel te bereiken: de diepste expressie van persoonlijke emotie, eigenlijk al een heel Romantische gedachte! Maar, de tijd was nog niet rijp voor de Romantiek; eerst zou de periode der Weense Klassieken nog komen met Haydn en Mozart .

Het klavichord als expressiemiddel van de Empfindsamkeit
Het ideale instrument voor de vertolking van verfijnde emotionele expressies was het klavichord. Carl Philipp Emmanuel beweerde dat de vingers de toetsen niet moesten aanslaan, maar wel "strelend aanraken". Omdat er maar één mechanische schakel werkt tussen de vinger en de snaar, wordt de geringste beweging van de vinger overgebracht op de trillende snaar. Daardoor leent het instrument zich uitstekend tot een verfijnde en doorzichtige uitvoering met een mogelijkheid tot subtiele nuanceringen, zoals de 'Bebung', die perfect in de lijn liggen van de filosofie van de 'empfindsame Stil'. De sonates die Carl Philipp Emanuel Bach schreef voor klavier, waren wellicht voor klavichord bedoeld. Vaak voorzag hij zijn handschrift namelijk met dynamische aanduidingen, alsook met de aanduiding 'Bebung'.

De klaviercomposities van Carl Philipp Emmanuel maakten in de vroege jaren vijftig van de achttiende eeuw door hun verfijnde expressiviteit een grote indruk op de jonge Joseph Haydn. Ook al werd Haydns carrière vooral bepaald doorhet componeren van symfonieën en Italiaanse opera's voor de Esterhazy-prinsen (zijn Hongaarse broodheren), toch verging zijn voorliefde voor het klavier nooit. Getuige hiervan een honderdtal klavierwerken, waaronder ongeveer zestig klaviersonates. De Sonates nr 41 en nr 43 werden gecomponeerd in respectievelijk 1773 en 1776, toen Haydn volop Italiaanse opera 's, oratoria en Latijnse missen aan het componeren was voor het operahuis en de kapel van de Esterhazy-prinsen in Hongarije. Wanneer hij zich echter ontspande van zijn dagtaken, nam hij het liefst achter het klavier plaats. Sonate nr 41 bestaat merkwaardig genoeg uit twee opeenvolgende snelle bewegingen, zonder de traditionele tragebeweging ertussen. In Sonate nr 43 is het trage deel vervangen door twee korte menuetten, eerst een sterk ritmisch geprofileerd menuet, dan een eerder lyrisch menuet. Het laatste deel van de sonate is een rondo, dit is een reeks van variaties op een steeds terugkerend thema. Het is een briljante finale die de technische souplesse van de vingers en de expressieve souplesse van het instrument ten volle laat schitteren.
( bron: www.desingel.be ( pdf ) )


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 141.