kunstbus

Ben jij de slimste mens? Test je kennisniveau op YaGooBle.com.

De Notenkraker

De legendarische choreograaf Marius Petipa gaf aan het einde van de 19de eeuw Pjotr Iljitsch Tsjaikovski opdracht om muziek te schrijven bij De notenkraker, een van de sprookjes uit E.T.A. Hoffmann's Vertellingen.

Vanaf het midden van de jaren zeventig veranderde de smaak van het balletpubliek. De zeer behoudende kenners, veelal aristocraten, werden meer en meer vervangen door de nouveau riches. Dit publiek was vooral gecharmeerd van massale balletgroepen, grootse theatermachinerieën en exotische taferelen. Marius Petipa, Fransman, maar decennia lang de belangrijkste balletmeester in St. Petersburg, zag hoe die verandering zich voltrok, en paste zich aan. De oude dramatische balletten maakten plaats voor voorstellingen met een steeds sprookjesachtiger inhoud. Een van de eerste voorbeelden van die tendens was Doornroosje, waarvoor Tsjaikovski in 1877 de muziek schreef.

De Notenkraker; Sneeuwvlokjes - Bolshoi Ballet, solisten: Clara - Natalia Arkhipova en prins - Irek Mukhamedov

Na het succes van Assepoester wilde Ivan Alexandrovitch Vsevolojsky, directeur van het Russische Keizerlijke Theater in Moskou, opnieuw een samenwerking tussen choreograaf Marius Petipa en de componist Peter Ilyitch Tchaikovsky. Als libretto stelde Vsevolojsky de Notenkraker van Nürnberg voor, gebaseerd op het boek L’Histoire d’un Casse Noisette van Alexandre Dumas (père), dat weer is gebaseerd op E.T.A. Hoffmanns (1776-1822) Nussknacker und Mausekönig (De notenkraker en de muizenkoning).

Tsjaikovski en Petipa waren in het begin helemaal niet gelukkig met deze opdracht: ze vonden dat er niet genoeg
drama en diepgang in het sprookje zat. Tsjaikovski werd dag en nacht als in een nachtmerrie achtervolgd door suikerkastelen en notenkrakers, zoals hij in een brief aan de Petersburgse theaterdirecteur schreef. Hij kreeg zijn muziek dan ook niet op tijd af en moest om uitstel vragen. Uiteindelijk was hij toch niet ontevreden, hoewel hij de muziek voor De Notenkraker een stuk minder vond dan die voor De Schone Slaapster. Het publiek heeft hem daar geen gelijk in gegeven: De Notenkraker is een bekend en succesvol ballet geworden.

Aanvankelijk wilde Petipa zelf de choreografie maken, maar omdat hij 'volgens eigen zeggen' ziek werd, had hij iemand nodig die hem kon helpen. Dat werd Lev Ivanov, die ook bij het Marijinski Theater werkte, maar veel minder beroemd was.
Ivanov was een heel ander soort choreograaf: Petipa hield van virtuoos dansen, het ging hem om de schoonheid van de dans zelf. Voor Ivanov was het belangrijk dat een dans gevoel uitdrukt en mensen kon ontroeren. Toch hebben Petipa en Ivanov ondanks de verschillen in goede harmonie samengewerkt; eigenlijk vulden ze elkaar heel goed aan.
In 1895 kwam hetzelfde drietal; Petipa, Ivanov en Tchaikovsky met een ander ballet dat heel beroemd geworden is: Het Zwanenmeer.

Wat Petipa wel af had, was het scenario voor het ballet, compleet met alle aanwijzingen voor de muziek. Aanwijzingen die zo precies waren dat er voor Tsjaikovski eigenlijk weinig meer dan een invuloefening overbleef.
Voor de muziek in de Notenkraker heeft Tchaikovsky zich laten inspireren door de Rococo en de late Romantiek; weelderige muziek, vol vrolijke melodielijnen en variatie – iets dat in die tijd nog niet eerder was vertoond. Zo experimenteerde Tchaikovsky met de celesta, een soort klokkenspel met een toetsenbord. De Russische componist had het instrument ontdekt in Parijs, en gebruikte het graag.

Première: 17 december 1892, Mariinsky Theater, St Petersburg
muziek: Pjotr Iljitsj Tsjaikovski
choreografie: Marius Petipa & Lev Ivanov
De première in Sint Petersburg was een bescheiden succes en de componist zelf was blij dat alles achter de rug was, zodat hij weer aan andere composities kon beginnen.

Met de Notenkraker werd het grote romantische drama van weleer volledig vervangen door een prachtig, maar nauwelijks nog logisch winterverhaal vol sprookjesachtige momenten, dat decorbouwers en kostuumontwerpers volop de gelegenheid geeft om eens helemaal uit te pakken.
Traditionalisten namen Tsjaikovski, Petipa en diens secondant Lev Ivanov echter kwalijk, dat hun gevoel voor de dramaturgie hen danig in de steek had gelaten: er was niet eens een solo voor de hoofdrollen (de twee kinderen en de Notenkraker), en de prima ballerina was niet langer de ster om wie de voorstelling draaide. Haar klassieke pas (de beroemde Dans van de suikerfee) was zelfs weggemoffeld aan het slot van het tweede bedrijf!

Heden ten dage is men van mening dat het befaamde trio Petipa/Ivanov/Tsjaikovski met de Notenkraker (1892) een ballet creëerde dat behalve technisch virtuoos ook superieur is in de opbouw van het scenario en de spanningsboog in de muziek en de emotie.

Andere choreografieën:
De versie van Vassili Vajnonen (in 1934 voor het Kirov Ballet gemaakt) is in stijl geheel gericht naar de oorspronkelijke versie.
De balletvoorstelling werd in 1944 ontdekt door de Amerikaanse choreograaf Willam Christensen van het San Francisco Ballet, die de Notenkraker een prachtige voorstelling vond. Hij maakte een eigen choreografie en zette de traditie in gang om het stuk rond Kerstmis in de schouwburg te laten zien.
Corps de ballet gebruikte de choreografie van Rudolf Nureyev (een van de beroemdste versies ooit gemaakt)
The Royal Ballet maakt gebruik van de choreografie van Peter Wright.

Het verhaal
De vele verschillende thema’s in het verhaal worden in schitterende dans vormgegeven. Spectaculaire pas de deux, groepsdansen zoals de vervaarlijke strijddans, de exotische Spaanse dans, de Bloemenwals etc. etc. Maar bijna even zo belangrijk in dit sprookjesballet is de enscenering; de belichting, de decors en kostuums, de poppen, de wonderbaarlijke gedaanteverwisselingen, de spannende figuren.

Dit betoverende sprookjesballet, oorspronkelijk in een choreografie van Ivanov naar een libretto van Petipa speelt zich af op Kerstavond. Een geheimzinnige gast arriveert op het Kerstfeest van de familie Stahlbaum. Het is Heer Drosselmeyer, poppenmaker en grootvader van Fritz en Clara. Hij geeft de kinderen cadeaus: Fritz krijgt een soldatenpak, zijn nichtje Clara kiest een notenkraker in de traditionele Russische vorm van een grappig mannetje.

's Nachts droomt Masja (Clara) dat de kamer vol met muizen is. Onder aanvoering van de boosaardige Muizenkoning willen ze een aanval uitvoeren en Clara roept haar poppen om hulp. De dappere Notenkraker vecht tegen de Muizenkoning en als hij deze verslaat druipen de muizen af. De Notenkraker verandert in een knappe prins die Masja meeneemt op een reis vol avontuur. Maar het gevaar is dan nog niet geweken…

De prins neemt Clara mee op een magische reis. Eerst gaan ze naar het Land van Sneeuw, waar ze de Sneeuwkoningin ontmoeten. Dan naar het Land van Snoepgoed. De Suikertaartfee eert hen met een divertissement : dat bestaat uit een Oosterse koffiedans, een Chinese theedans, een Franse herderinnendans, een Russische dans en een Bloemenwals.
De Suikertaartfee en haar Cavalier dansen een grand pas de deux, waarna Clara opeens thuis is en zich afvraagt of het een droom was.

Websites: Dans Maar! proto4.thinkquest.nl, www.philippa.nl, www.devrijdagvanvredenburg.nl


Test je competentie op YaGooBle.com.

Pageviews vandaag: 105.